Trợ giúp pháp lý ra đời từ năm 1997 đến nay đã trải qua hơn 29 năm hình thành và phát triển. Trợ giúp pháp lý ra đời từ nhu cầu được tư vấn pháp luật miễn phí của người nghèo và nhóm đối tượng chính sách, nhóm yếu thế khác. Chính vì vậy, trong suốt 29 năm qua, người thuộc hộ nghèo luôn là đối tượng được trợ giúp pháp lý miễn phí được Đảng và Nhà nước quan tâm.

Việc chăm lo cho người nghèo không chỉ là hỗ trợ về vật chất, tạo sinh kế hay bảo đảm an sinh xã hội, mà còn phải giúp người nghèo tiếp cận pháp luật, tiếp cận công lý, được bảo vệ quyền, lợi ích hợp pháp của mình. Trong cuộc sống, người nghèo sẽ gặp khó khăn khi tìm kiếm thông tin pháp luật hoặc thu thập chứng cứ và tự bảo vệ quyền lợi hợp pháp của mình trong các vụ việc phát sinh tranh chấp, vi phạm pháp luật…  Chính vì vậy, trợ giúp pháp lý miễn phí cho người thuộc hộ nghèo là một chính sách có ý nghĩa quan trọng, thể hiện trách nhiệm của Nhà nước trong việc bảo đảm quyền con người, quyền công dân, bình đẳng trước pháp luật và công bằng trong tiếp cận công lý. Theo Luật Trợ giúp pháp lý số 11/2017/QH14, người thuộc hộ nghèo là một trong những nhóm người được trợ giúp pháp lý miễn phí. Kết quả, từ năm 1997 đến nay, các tổ chức thực hiện trợ giúp pháp lý đã thực hiện cho khoảng 815 nghìn lượt người được trợ giúp pháp lý là người thuộc hộ nghèo, trong các vụ việc về hình sự, dân sự, hôn nhân và gia đình, hành chính… Mới đây, Quốc hội đã thông qua Luật số 05/2026/QH16 sửa đổi, bổ sung một số điều của Luật Trợ giúp pháp lý, có hiệu lực từ ngày 01/01/2027. Theo quy định mới, người thuộc hộ nghèo tiếp tục thuộc diện được trợ giúp pháp lý miễn phí, đồng thời Luật cũng mở rộng thêm nhiều diện người được trợ giúp pháp lý miễn phí, thể hiện định hướng tăng cường khả năng tiếp cận dịch vụ pháp lý miễn phí cho các nhóm yếu thế.

Trong thực tế, nhiều người nghèo gặp khó khăn khi gặp vướng mắc, tranh chấp về pháp luật đất đai, nhà ở, thừa kế, hợp đồng vay tài sản, quan hệ hôn nhân và gia đình, tiền lương, bảo hiểm, trợ cấp xã hội hoặc một quyết định hành chính… Những vấn đề này, nếu được tư vấn pháp luật ngay từ đầu có thể giúp người nghèo xác định đúng quyền và nghĩa vụ, chủ động lựa chọn phương án giải quyết và hạn chế những hậu quả pháp lý không đáng có. Khi đó, người thực hiện trợ giúp pháp lý sẽ hướng dẫn, đưa ra ý kiến, giúp soạn thảo văn bản liên quan đến tranh chấp, khiếu nại, vướng mắc pháp luật; đồng thời hướng dẫn các bên hòa giải, thương lượng và thống nhất hướng giải quyết vụ việc.

Bên cạnh tư vấn pháp luật, tham gia tố tụng là một trong những hình thức trợ giúp pháp lý có ý nghĩa trực tiếp trong việc bảo vệ quyền và lợi ích hợp pháp của người nghèo trong quá trình tham gia tố tụng. Khi vụ việc đã phát sinh thành tranh chấp tại Tòa án hoặc liên quan đến quá trình tố tụng hình sự…, người nghèo có thể gặp nhiều khó khăn trong việc trình bày yêu cầu, đưa ra chứng cứ, đánh giá tài liệu, thực hiện quyền và nghĩa vụ tố tụng hoặc tranh luận trước cơ quan tiến hành tố tụng. Trong những trường hợp này, người thực hiện trợ giúp pháp lý sẽ tham gia tố tụng để bào chữa hoặc bảo vệ quyền và lợi ích hợp pháp của người thuộc hộ nghèo trước các cơ quan tiến hành tố tụng như công an, viện kiểm sát, tòa án. Điều này có ý nghĩa quan trọng nhất là trong các vụ án hình sự. Sự tham gia của người thực hiện trợ giúp pháp lý có thể giúp người nghèo là người bị buộc tội hiểu rõ quyền và nghĩa vụ của mình, được bảo đảm quyền bào chữa, quyền trình bày ý kiến, quyền đưa ra chứng cứ và các quyền tố tụng khác theo quy định pháp luật. Đối với người nghèo là bị hại hoặc người có quyền lợi, nghĩa vụ liên quan, trợ giúp pháp lý giúp họ bảo vệ quyền lợi như yêu cầu bồi thường thiệt hại, bảo vệ danh dự, nhân phẩm và các quyền hợp pháp khác. Sự tham gia của Trợ giúp viên pháp lý hoặc luật sư thực hiện trợ giúp pháp lý trong các vụ việc tố tụng sẽ góp phần bảo đảm nguyên tắc bình đẳng trước pháp luật, nâng cao chất lượng tranh tụng và củng cố niềm tin của người dân vào công lý.

Một hình thức khác có ý nghĩa thiết thực khác là đại diện ngoài tố tụng. Không phải mọi tranh chấp hay vướng mắc pháp luật đều phải đưa ra Tòa án. Nhiều vụ việc có thể được giải quyết thông qua làm việc với cơ quan nhà nước. Đối với người nghèo, do hạn chế về kiến thức pháp luật, kỹ năng trình bày và điều kiện đi lại nên việc trực tiếp làm việc với cơ quan có thẩm quyền đôi khi còn khó khăn. Khi đó, đại diện ngoài tố tụng là một trong những hình thức cần thiết cho người nghèo trong những trường hợp này, người thực hiện trợ giúp pháp lý sẽ đại diện cho họ trước các cơ quan nhà nước có thẩm quyền để bảo vệ quyền và lợi ích hợp pháp trong vụ việc có liên quan.

Nhân dịp Ngày vì người nghèo (10/10) cũng là dịp để tiếp tục khẳng định một thông điệp sâu sắc: Giảm nghèo phải gắn với bảo đảm quyền và tiếp cận công lý. Một xã hội tiến bộ không chỉ quan tâm đến việc người nghèo có đủ ăn, đủ mặc, có nhà ở và sinh kế, mà còn phải bảo đảm họ không bị đứng ngoài hệ thống pháp luật và không bị thiệt thòi khi quyền, lợi ích hợp pháp của mình bị xâm phạm. Trợ giúp pháp lý miễn phí chính là một trong những “điểm tựa pháp lý” quan trọng giúp người nghèo vượt qua những rào cản đó. Trợ giúp pháp lý không chỉ giúp giải quyết một vụ việc cụ thể mà còn góp phần bảo vệ thành quả giảm nghèo, củng cố sinh kế và tạo điều kiện để người nghèo tự vươn lên bằng chính năng lực của mình. Với vai trò đó, trong thời gian tới để chính sách này thực sự đi vào cuộc sống, hoạt động trợ giúp pháp lý cần tiếp tục được triển khai theo hướng chủ động, gần dân, dễ tiếp cận và phù hợp với đặc điểm của từng nhóm người nghèo. Phương thức truyền thông cần đơn giản, dễ hiểu, gần gũi với đời sống để hiệu quả sau khi truyền thông là người dân nghèo biết được rằng mình có quyền được trợ giúp pháp lý miễn phí không và có thể tìm đến đâu để được giúp đỡ..../.

Theo Thanh Trịnh - Cục Phổ biến, giáo dục pháp luật và Trợ giúp pháp lý