79 năm đã trôi qua, nhưng âm hưởng hào hùng của bản trường ca Chiến thắng sông Lô vẫn còn vang vọng đến hôm nay. Ngày 24/10/1947, quân và dân ta đã lập nên chiến công vang dội trên dòng sông Lô, làm phá sản hoàn toàn chiến lược “đánh nhanh, thắng nhanh” của thực dân Pháp, đưa cuộc kháng chiến của dân tộc ta bước sang một giai đoạn mới. Đó là mốc son trong trang sử vàng dựng nước và giữ nước của tộc, là niềm tự hào của quân và dân Phú Thọ, của đất Bưởi Đoan Hùng.
Khu di tích Tượng đài chiến thắng sông Lô được xây dựng năm 1987 nhân kỷ niệm 40 năm chiến thắng sông Lô
Sau cách mạng tháng 8/1945, thực dân Pháp quay lại hòng đô hộ nước ta một lần nữa. Tháng 12/1946, Trung ương Đảng và Chính phủ rút về rừng núi Việt Bắc lập căn cứ địa lãnh đạo cuộc kháng chiến trường kỳ. Thu Đông năm 1947 thực dân Pháp mở cuộc tấn công quy mô lớn lên Việt Bắc nhằm tiêu diệt cơ quan đầu não của ta hòng dập tắt cuộc kháng chiến. Cuộc tấn công của địch được triển khai theo hướng tập trung lực lượng mạnh, tiến theo đường số bốn và đường sông Lô, tạo thành hai gọng kìm lớn từ phía đông và phía tây nhằm kẹp chặt Việt Bắc. Mặt trận Sông Lô bao gồm địa phận thuộc Vĩnh Yên, Việt Trì, Tuyên Quang, Chiêm Hóa.
Tượng đài chiến thắng sông Lô
Trên mặt trận sông Lô, Ban chỉ huy các lực lượng khu 10, bộ đội chủ lực đã phối hợp với quân dân du kích các tỉnh Phú Thọ, Yên Bái, Vĩnh Phúc, Tuyên Quang tích cực phòng thủ, sẵn sàng chiến đấu. Về phía thực dân Pháp trên đường hành quân lên Chiêm Hóa, các cánh quân thủy bộ của địch luôn bị phục kích đánh trả, làm chậm lại bước tiến quân của chúng. Ngày 23/10 tại Khoan Bộ, pháo binh của ta bắn trúng hai tàu chiến khiến chúng phải tháo chạy. Ngày 24/10 địch liền cho 5 tàu chở quân xuôi dòng sông Lô để ứng cứu.
Một trong những khẩu sơn pháo quân ta sử dụng bắn chìm tàu thủy của quân Pháp trên sông Lô
Nắm chắc ý đồ của địch ta quyết định tổ chức mai phục tại ngã 3 sông Lô và sông Chảy. Tại đây, một thế trận chiến tranh Nhân dân độc đáo đã được hình thành với một trận địa pháo 75 ly, một trận địa sơn pháo 75, một trận địa phòng không và một đơn vị công binh, một đơn vị bộ đội chủ lực của quân khu 10. Dân quân du kích Đoan Hùng đã nảy ra sáng kiến dùng những trái bưởi Đoan Hùng gọt vỏ, bôi đen, kết thành sâu thả xuống sông để giả làm thủy lôi. Những quả thủy lôi giả này đã buộc tàu Pháp phải dạt sang phía bờ sông bên kia, nơi họng pháo của ta đang đợi sẵn.
Một số vũ khí và chiến lợi phẩm ta thu được của địch
Mô hình thủy lôi giả được làm từ quả bưởi Đoan Hùng được quân dân ta thả trên sông khiến quân địch hoảng loạn
Sau gần 6 giờ chiến đấu quyết liệt, pháo binh ta đã bắn chìm 2 tàu chiến trọng tải 500 tấn, bắn cháy và bắn bị thương 3 chiếc khác, 350 tên địch cùng một số lớn vũ khí, đạn dược bị tiêu diệt. Ta thu nhiều vũ khí và đồ dùng quân sự. Sau trận đánh, lực lượng tiếp tế của địch không còn khả năng tiến thêm nữa, số còn lại đóng tại Tuyên Quang hoang mang đến cực độ. Chiến thắng này lớn đến mức thực dân Pháp phải gọi đây là thảm họa Đoan Hùng. Nó đã bẻ gãy gọng kìm phía Tây, phá tan âm mưu tiêu diệt căn cứ Việt Bắc của quân thù. Sau trận đánh này, pháo binh khu 10 vinh dự được mang tên pháo binh Sông Lô. Đại tướng Võ Nguyên Giáp đã từng nhận định, chiến thắng Đoan Hùng như một luồng gió mát thổi lan khắp Việt Bắc trong những ngày nóng bỏng nhất của cuộc chiến tranh.
Trong bài viết “Việt Bắc mồ chôn giặc Pháp đăng trên báo Sự thật ngày 19/12/1947, Cố Tổng bí thư Trường Chinh cũng đã nhận định: “Những trận đánh vô cùng anh dũng của quân ta trên sông Lô và trên con đường Tuyên - Hà tuy chỉ tiêu diệt trên 1000 quân tinh nhuệ của địch nhưng đã khiến cho binh lính hoảng sợ, mất tinh thần. Chẳng những nó làm sai kế hoạch của địch mà còn phá một phần kế hoạch tiến công Việt Bắc. Giá trị của trận sông Lô chính là ở chỗ đó...”
Chiến thắng sông Lô là chiến thắng vang dội đầu tiên, mở màn cho những chiến thắng sau này của pháo binh Việt Nam trong những ngày đầu chống Pháp và mãi mãi là niềm tự hào của Đảng bộ, chính quyền và nhân dân xã Đoan Hùng, của tỉnh Phú Thọ cũng như cả dân tộc Việt Nam./.
Bài, ảnh: Nguyễn Tình